Etik ikilemler

Yaşam ve sağlık

• Sınırlı sayıda bir ilaç var ve bütün hastalara yetmeyecek. Kimin tedavi edileceğine kim karar vermeli, sen nasıl karar verirdin?
• Yakın bir arkadaşının ciddi bir hastalığı olduğunu öğrendin ama kimseye söylememeni istiyor. Ailesine haber verir miydin?
• Hasta bir yakının gerçeği öğrenmek istemiyor ama sen biliyorsun. Ona doğruyu söyler miydin?
• Bir kazada yaralanan birini taşırsan durumu kötüleştirebilirsin, beklersen ambulans geç gelebilir. Ne yaparsın?
• Hastanede iki hasta var: biri çok yaşlı ve ağır durumda, diğeri genç ve kurtulma şansı yüksek. Tek bir yoğun bakım yatağı kaldı. Kimi seçersin?
• Sağlık çalışanı olarak çok yorgunsun ama nöbeti başka tutacak kimse yok. Hata riskine rağmen devam eder miydin?
• Bir hastanın isteği ile ailesinin isteği çatışıyor. Doktor olsan kime uyardın?
• Yaşlı komşunun ilaçlarını düzenli almadığını fark ettin. Ailesine söyler miydin, yoksa özel hayatına saygı mı gösterirdin?
• Organ bağışı için kişi hayattayken evet demişti ama ailesi karşı çıkıyor. Hangisinin sözü geçmeli?
• Sağlıksız ama çok sevdiği yemekleri yemekten vazgeçmeyen babana karışır mısın, yoksa bırakır mısın?

İş ve kariyer

• İş arkadaşın hatasını gizliyor ve bu hata müşteriye zarar verebilir. Yöneticiye bildirir misin, önce kendisiyle mi konuşursun?
• Terfi için yarıştığın arkadaşının küçük bir hatasını biliyorsun. Bunu söyler miydin?
• Çok istediğin bir işe girmek için özgeçmişine küçük bir abartı eklemek ister miydin?
• Satış hedefin var ama ürün müşterinin ihtiyacına uymuyor. Yine de satar mısın?
• Patronun sana yanlış bir bilgiyi doğruymuş gibi sunmanı söylüyor. Reddedersen işini kaybedebilirsin. Ne yaparsın?
• Yaptığın bir hata yüzünden yeni işe başlayan bir arkadaşın suçlanıyor. Susar mısın, söyler misin?
• Ailenin işini devam ettirmek mi, hayalini kovalamak mı? İkisi birden mümkün değilse hangisini seçerdin?
• Çalıştığın şirket çevreyi kirletiyor ama çalışanlarına iyi bakıyor. İstifa eder miydin?
• Maaşına hak etmediğin bir ek ödeme yattı ve kimse fark etmedi. Bildirir miydin?
• Bir arkadaşın mülakat sorularını önceden öğrenmiş ve sana söylemeyi teklif ediyor. Aynı işi sen de istiyorsun. Kabul eder misin?

Teknoloji ve yapay zekâ

• Sürücüsüz bir araç kaçınılmaz bir kazada yayayı mı yoksa yolcuyu mu korumalı?
• Bir yapay zekâ ödevini senin yerine yazıyor ama sınıfta herkes kullanmıyor. Kullanır mıydın?
• Telefonundaki bir uygulama çocuğunun konumunu sana gösteriyor ama o bunun farkında değil. Kullanır mıydın?
• Arkadaşının özel bir mesajı yanlışlıkla sana geldi ve içinde başka birinin sırrı var. Ne yaparsın?
• Ücretsiz bir uygulama verilerini satarak para kazanıyor. Yine de kullanır mıydın?
• Yüz tanıma kameraları suçları azaltıyor ama herkesi izliyor. Okullarda olmalı mı?
• Arkadaşın yanlış bir haberi paylaştı. Herkesin önünde mi düzeltirsin, özelden mi?
• Bir oyunda hile yaparak arkadaşını yenebilirsin ve kimse anlamayacak. Yapar mıydın?
• Yapay zekâ ile vefat etmiş bir yakınının sesini yeniden oluşturabilirsin. Yapar mıydın?
• Bir uygulamada güvenlik açığı buldun. Şirkete bildirir miydin, yoksa kimseye söylemez miydin?

Arkadaşlık ve aile

• En yakın arkadaşının sevgilisinin onu aldattığını öğrendin. Söyler miydin?
• Kardeşin sınavda kopya çekti ve sen gördün. Öğretmene söylemek zorunda hisseder misin?
• Arkadaşın sana verdiği sırrı tutmak bir başkasına zarar verecek. Ne yaparsın?
• Ailen hafta sonu akraba ziyareti istiyor ama arkadaşlarınla önemli bir planın var. Hangisini seçersin?
• Doğum günü sürprizini bozmamak için arkadaşına yalan söylüyorsun. Bu doğru mu?
• Arkadaşın sana çok beğenmediğin bir hediye verdi ve sevip sevmediğini soruyor. Dürüst müsün?
• Büyükannen yemeği çok tuzlu yapıyor ama herkes yiyormuş gibi yapıyor. Doğruyu söyler miydin?
• İki yakın arkadaşın küstü ve ikisi de seni yanına çekmeye çalışıyor. Taraf tutar mısın?
• Arkadaşına ödünç para verdin ve geri istemek sana zor geliyor. Hatırlatır mısın?
• Takım oyununda arkadaşın hata yaptı ve herkes ona kızıyor. Onu savunur musun?

Toplum ve gündelik hayat

• Sokakta bir cüzdan buldun, içinde para ve kimlik var. Hepsini teslim eder misin?
• Kasiyer sana yanlışlıkla fazla para üstü verdi. Geri verir misin?
• Kuyrukta çok aceleci biri sana sırayı vermen için yalvarıyor. Verir misin?
• Komşun gece geç saatte gürültü yapıyor ama bebeği olduğunu biliyorsun. Şikâyet eder misin?
• Yaralı bir sokak hayvanı buldun ama evde bakamazsın. Ne yaparsın?
• Toplu taşımada engelli koltuğunda görünüşte sağlıklı biri oturuyor. Uyarır mısın?
• Elinde son bozuk paran var ve bir sokak müzisyeni çalıyor. Verir misin?
• Herkes çöpünü sokağa atıyorsa sen de atar mısın, yoksa tek başına farklı mı davranırsın?
• Çevreyi korumak için daha pahalı bir ürün almak mı, bütçene uyanı seçmek mi doğru?
• Gönüllü bir proje için hafta sonunu ayırman gerekiyor ama sınavın var. Gider misin?

Etik ikilem nedir?

Etik ikilem, iki ya da daha fazla ahlaki değerin çatıştığı ve hiçbir seçeneğin tamamen doğru olmadığı durumdur. Örneğin dürüstlük ile bir arkadaşı korumak çelişebilir. Amaç doğru cevabı bulmak değil, kendi gerekçeni düşünmektir.

Ahlaki ikilem örnekleri sınıfta nasıl kullanılır?

İkilemi sınıfa oku, öğrencilerden bir taraf seçmelerini ve gerekçelerini yazmalarını iste. Sonra kısa bir tartışma yap. Felsefe, din kültürü ve hayat bilgisi gibi derslerde işe yarar.

Etik ikilemlerde doğru cevap var mı?

Genellikle yoktur; ikilem kişileri kendi değerlerini sorgulamaya iter. Farklı cevaplar verilebilir, ama her cevabın bir gerekçesi olmalıdır. Başkasının farklı düşünmesi onu yanlış yapmaz.

Etik ikilemler nasıl tartışılır?

Önce olguları netleştir: kim etkileniyor, sonuçlar ne? Sonra seçeneklerin artılarını ve eksilerini yaz. Karşındakini dinleyip nedenlerini anlamaya çalışmak tartışmayı verimli yapar.

Kendi etik ikilemimi nasıl yazarım?

Gerçek hayattan bir durum al ve iki değerin çatışmasını kur: dürüstlük ve sadakat gibi. Kısa bir durum cümlesi ve net bir soru yaz. Hiçbir seçeneğin açıkça üstün olmaması iyi bir ikilemin işaretidir.